Dlaczego żołnierze zabijają swoich? – O friendly fire podczas wojny

Świt nad Normandią, 6 czerwca 1944 roku. Tysiące alianckich spadochroniarzy szykuje się do największego desantu w historii ludzkości. Plan jest perfekcyjny, każdy szczegół przemyślany. Jednak już w pierwszych godzinach operacji Overlord, zanim jakakolwiek niemiecka kula zdąży trafić w alianckich żołnierzy, amerykańscy i brytyjscy wojskowi zaczynają strzelać do siebie nawzajem.

W ciągu jednego dnia ogień z własnych pozycji zabije więcej żołnierzy niż niektóre większe bitwy drugiej wojny światowej. To nie był wypadek przy pracy ani efekt paniki kilku niedoświadczonych rekrutów. To była matematyczna pewność, którą wojskowi planujący operację dokładnie wyliczyli i zaakceptowali jako nieuniknioną cenę zwycięstwa.

Ogień z własnych pozycji – strzelanie do współtowarzyszy broni (ang. friendly fire) – to nie błąd w systemie wojny. To jest cecha tego systemu, zaprogramowana tak głęboko w naturę konfliktu zbrojnego, że mimo wszystkich technologicznych cudów XXI wieku wciąż stanowi jeden z głównych zabójców na współczesnych polach bitwy.

Matematyka śmierci od przyjaciół

Podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 roku amerykańskie siły zbrojne dysponowały najnowocześniejszą technologią militarną w historii ludzkości – satelitami nawigacyjnymi, systemami identyfikacji przyjaciel-wróg, precyzyjnymi pociskami kierowanymi laserowo oraz komunikacją cyfrową. Mimo to ogień z własnych pozycji był odpowiedzialny za dwadzieścia cztery procent wszystkich amerykańskich strat bojowych w tym konflikcie, zabijając więcej żołnierzy niż irackie czołgi, rakiety czy karabiny maszynowe.

Statystyki z pozostałych wojen są równie przygnębiające. W Wietnamie ostrzał własnych pozycji odpowiadał za około dwanaście do czternastu procent strat amerykańskich, w Afganistanie i Iraku wskaźnik ten oscylował między dziesięć a piętnaście procent, a podczas drugiej wojny światowej szacunki wahają się od dwóch do nawet dwunastu procent wszystkich strat w zależności od teatru działań wojennych. Te liczby stają się jeszcze bardziej dramatyczne, gdy uświadomimy sobie, że każdy procent to tysiące ludzkich żyć zakończonych przez pomyłkę własnych towarzyszy broni.

Współczesne badania przeprowadzone przez amerykański Departament Obrony wskazują, że prawdopodobieństwo śmierci od ostrzału własnych pozycji wzrasta wykładniczo wraz z intensywnością działań wojennych, złożonością pola bitwy oraz liczbą różnych jednostek operujących na tym samym obszarze. To zjawisko ma swoją przerażającą logikę – im więcej „przyjaciół” znajduje się w pobliżu, tym większe prawdopodobieństwo, że jeden z nich cię zabije.

Mgła wojny: gdy rzeczywistość staje się nieczytelna

Carl von Clausewitz, pruski teoretyk wojskowy z dziewiętnastego wieku, wprowadził pojęcie „mgły wojny” – stanu dezorientacji i niepewności, który okrywa pole bitwy jak gęsta mgła okrywa krajobraz. Ta metafora opisuje fundamentalną prawdę o naturze konfliktu zbrojnego – w chaosie wojny wszystkie systemy komunikacji, identyfikacji i koordynacji działają znacznie gorzej niż w sterylnych warunkach ćwiczeń czy symulacji komputerowych.

Współczesne pole bitwy to środowisko, gdzie informacje docierają fragmentarycznie, sprzeczają się ze sobą albo są całkowicie nieprawdziwe, gdzie decyzje muszą być podejmowane w sekundach na podstawie niepełnych danych, a gdzie stres bojowy wpływa na funkcjonowanie mózgu w sposób porównywalny do działania silnych narkotyków. Żołnierz w strefie walki funkcjonuje w stanie chronicznej hiperczujności, gdzie jego układ nerwowy jest zaprogramowany na reagowanie na zagrożenie szybciej niż świadomość zdąży przetworzyć informacje o charakterze tego zagrożenia.

Podczas bitwy o Faludżę w 2004 roku amerykańscy marines opisywali pole bitwy jako „kalejdoskop dźwięków, zapachów i obrazów, który zmienia się co kilka sekund”, gdzie „niemożliwe jest utrzymanie spójnego obrazu sytuacji taktycznej dłużej niż kilka minut”. W takich warunkach identyfikacja cel-przyjaciel staje się grą w rosyjską ruletkę, gdzie stawką jest życie ludzkie, a czasem na decyzję jest dosłownie ułamek sekundy.

Neurobiologia zabijania: gdy mózg przejmuje kontrolę

Gdy żołnierz znajduje się pod ostrzałem, jego mózg wchodzi w tryb przetrwania kontrolowany przez układ limbiczny – starożytną część mózgu odpowiedzialną za reakcje typu „walcz albo uciekaj”. W tym stanie poziom adrenaliny i kortyzolu we krwi wzrasta nawet o tysiąc procent, co radykalnie zmienia sposób funkcjonowania organizmu żołnierza w sposób, który ewolucja doskonaliła przez miliony lat, ale który jest kompletnie nieprzystosowany do realiów współczesnej wojny.

Badania neurologiczne przeprowadzone na żołnierzach amerykańskich po powrocie z Iraku i Afganistanu pokazują, że w stanie stresu bojowego pole widzenia żołnierza zwęża się nawet o siedemdziesiąt procent, słuch przestaje rozróżniać kierunki dźwięków, a czas reakcji skraca się do poziomu, gdzie świadome podejmowanie decyzji staje się fizycznie niemożliwe. W takim stanie żołnierz funkcjonuje w trybie automatycznym, gdzie reakcje są determinowane przez wyćwiczoną wcześniej pamięć mięśniową oraz przez pierwotne instynkty przetrwania.

Najgorsze jest to, że te same mechanizmy neurologiczne, które pomagają żołnierzom przeżyć w strefie walki, jednocześnie sprawiają, że stają się oni śmiertelnie niebezpieczni dla własnych towarzyszy broni. Nadczujność – stan chronicznej gotowości do walki – oznacza, że każdy nagły ruch, każdy nieznajomy dźwięk, każdy obiekt, który nie jest natychmiast rozpoznany jako „swój”, automatycznie klasyfikowany jest jako potencjalne zagrożenie wymagające natychmiastowej eliminacji.

Technologia przeciwko człowiekowi

Współczesne armie inwestują miliardy dolarów w systemy identyfikacji przyjaciel-wróg – technologie mające zapobiegać przypadkom ostrzału własnych pozycji przez automatyczną identyfikację własnych jednostek. Te systemy obejmują transpondery elektroniczne, systemy nawigacji satelitarnej z śledzeniem w czasie rzeczywistym, gogle noktowizyjne z wyświetlaczami oraz zaawansowane systemy komunikacji cyfrowej, które teoretycznie powinny w czasie rzeczywistym informować każdego żołnierza o pozycji wszystkich przyjaznych jednostek w jego obszarze operacyjnym.

Problem polega na tym, że wojna to środowisko, które systematycznie niszczy technologię. Systemy elektroniczne ulegają awarii pod wpływem wilgoci, kurzu, wibracji i uszkodzeń mechanicznych, baterie się wyczerpują w najmniej odpowiednich momentach, systemy komunikacji są zakłócane przez przeciwnika lub po prostu przeciążone przez ogromną ilość ruchu wojskowego. Podczas operacji w Mosulu w 2016 roku amerykańskie jednostki specjalne raportowały awarie systemów identyfikacji w ponad czterdzieści procent przypadków kontaktu z przeciwnikiem, co oznaczało, że przez większość czasu operowały praktycznie na ślepo jeśli chodzi o lokalizację własnych sił.

Jeszcze bardziej paradoksalne jest to, że nowoczesne technologie wojskowe, czyniąc żołnierzy bardziej śmiercionośnymi, jednocześnie zwiększają ryzyko przypadków ostrzału własnych pozycji. Precyzyjne systemy celownicze pozwalają zabijać na odległościach, gdzie identyfikacja wizualna celu jest praktycznie niemożliwa, a kierowane pociski są na tyle skuteczne, że jeden błąd w koordynatach może oznaczać śmierć całego oddziału własnych żołnierzy.

Psychologia braterstwa w ogniu

Jeden z najbardziej tragicznych aspektów ostrzału własnych pozycji polega na tym, że często żołnierze, którzy zabijają swoich towarzyszy, doskonale ich znają. To nie są przypadkowe spotkania nieznajomych ludzi w mundurach – to koledzy z tego samego oddziału, przyjaciele, którzy dzielili się jedzeniem i opowieściami z domu, bracia broni, którzy przysięgli chronić się nawzajem za cenę własnego życia.

Badania psychiatryczne żołnierzy, którzy byli sprawcami przypadków ostrzału własnych pozycji, pokazują wzorce psychologiczne znacznie bardziej niszczące niż u żołnierzy, którzy zabijali wrogów. Trauma związana z zabiciem przyjaciela charakteryzuje się nie tylko typowymi symptomami zespołu stresu pourazowego, ale również specyficznymi zaburzeniami obejmującymi poczucie winy tak intensywne, że prowadzi do całkowitego załamania osobowości, chronicznej depresji oraz bardzo wysokiego ryzyka samobójstwa w latach następujących po incydencie.

Podczas wojny w Wietnamie psychologowie wojskowi dokumentowali przypadki żołnierzy, którzy po incydentach ostrzału własnych pozycji całkowicie tracili zdolność do funkcjonowania w strefie walki, nie z powodu strachu przed wrogiem, ale z powodu paraliżującego lęku przed przypadkowym skrzywdzeniem kolejnych towarzyszy. Paradoksalnie ci żołnierze, którzy rozwinęli ten typ psychologicznej blokady, często stawali się bardziej skuteczni w walce z przeciwnikiem, ponieważ kanalizowali swoją traumę w precyzyjnie kontrolowaną agresję skierowaną wyłącznie na jasno zidentyfikowane cele wroga.

Ewolucja taktyk a friendly fire

Historia wojen to ciągła ewolucja w kierunku większej siły ognia i większego zasięgu działania, ale każdy technologiczny przełom, który zwiększa skuteczność przeciwko wrogowi, jednocześnie zwiększa potencjalne szkody wobec własnych sił. Wprowadzenie muszkietów w siedemnastym wieku oznaczało, że po raz pierwszy w historii żołnierze mogli zabijać na odległościach, gdzie identyfikacja celu była problematyczna, wprowadzenie artylerii oznaczało możliwość przypadkowego ostrzału własnych pozycji, a wynalezienie lotnictwa wprowadziło całkowicie nowy wymiar ostrzału z własnych pozycji z powietrza.

Każda nowoczesna wojna przynosi innowacje taktyczne mające minimalizować ogień z własnych pozycji, ale jednocześnie wprowadza nowe formy tego problemu. Podczas drugiej wojny światowej wprowadzono kolorowe race, hasła i złożone protokoły komunikacyjne, ale jednocześnie masowe kampanie bombowe i skoordynowane ostrzały artyleryjskie tworzyły nowe możliwości tragicznych pomyłek. Wojna w Korei wprowadziła pierwsze prymitywne systemy radarowe oraz ulepszoną komunikację radiową, ale odrzutowce o ogromnych prędkościach oznaczały, że piloci musieli podejmować decyzje o otwarciu ognia w czasie mierzonym w sekundach lub nawet ułamkach sekund.

Współczesne strefy konfliktów charakteryzują się jeszcze większą złożonością – wojna asymetryczna oznacza, że tradycyjne linie frontu nie istnieją, taktyki partyzanckie sprawiają, że wróg może być nie do odróżnienia od ludności cywilnej, a wojna miejska tworzy trójwymiarowe pola bitwy gdzie przyjazne jednostki mogą operować na różnych piętrach tego samego budynku bez wzajemnej wiedzy o tym.

Ekonomia ostrzału własnych pozycji

Z perspektywy zimnych kalkulacji wojskowych ogień z własnych pozycji jest akceptowalnym kosztem prowadzenia skutecznej wojny. Amerykański Departament Obrony szacuje, że całkowite wyeliminowanie ostrzału własnych pozycji wymagałoby takich ograniczeń w zasadach prowadzenia ognia oraz tak złożonych protokołów weryfikacji, że ogólna skuteczność bojowa spadłaby o trzydzieści do pięćdziesiąt procent, co oznaczałoby znacznie więcej ofiar od ognia wroga niż obecne oszczędności z redukcji ognia z własnych pozycji.

Ta cyniczna kalkulacja ma swoją brutalną logikę – lepiej stracić określoną liczbę żołnierzy od ostrzału własnych pozycji i wygrać bitwę szybko, niż stracić trzy razy więcej żołnierzy w przedłużającym się starciu gdzie każdy strzał musi być potrójnie weryfikowany przed oddaniem. Planiści wojskowi operują arkuszami kalkulacyjnymi gdzie ofiary ostrzału własnych pozycji są wbudowane jako oczekiwany koszt operacji, podobnie jak planiści logistyczni zakładają określony procent awarii sprzętu czy medycy planują dla oczekiwanych epidemii.

Podczas planowania operacji Pustynna Burza amerykańscy strategowie wprost wyliczyli że akceptowalny wskaźnik ostrzału własnych pozycji to około ośmiu do dwunastu procent całkowitych strat, ponieważ alternatywne taktyki które redukowałyby ten wskaźnik poniżej pięciu procent wymagałyby tak restrykcyjnych zasad prowadzenia ognia że ogólne prawdopodobieństwo sukcesu misji spadłoby z szacowanych dziewięćdziesiąt cztery procent do sześćdziesiąt siedmiu procent. W tym kontekście ogień z własnych pozycji nie jest przypadkowym produktem ubocznym wojny, ale świadomym kompromisem między bezpieczeństwem własnych oddziałów a skutecznością misji.

Drony i przyszłość zabijania na odległość

Wprowadzenie bezzałogowych aparatów latających i systemów broni sterowanych zdalnie radykalnie zmienia naturę ognia z własnych pozycji, ale niekoniecznie w kierunku poprawy. Operatorzy dronów siedzący tysiące kilometrów od pola bitwy często mają lepsze informacje techniczne o pozycjach przyjaznych jednostek, ale jednocześnie całkowicie brakuje im świadomości kontekstualnej która wynika z fizycznej obecności w strefie walki.

Incydenty jak przypadkowe zabicie amerykańskich sił specjalnych przez amerykańskiego drona w Afganistanie w 2019 roku ilustrują nowe kategorie ognia z własnych pozycji wynikające z postępu technologicznego. Operator drona w Nevadzie, polegający wyłącznie na danych elektronicznych i obrazowaniu termicznym, błędnie zidentyfikował zespół operacji specjalnych jako wrogich bojowników i autoryzował atak który zabił czterech amerykańskich żołnierzy natychmiastowo. Śledztwo wykazało że wszystkie systemy techniczne działały perfekcyjnie – problem leżał w fundamentalnym oderwaniu między zdalnym operatorem a fizyczną rzeczywistością pola bitwy.

Systemy sztucznej inteligencji obecnie rozwijane dla autonomicznych platform uzbrojenia obiecują dalsze zmniejszenie ognia z własnych pozycji przez lepsze rozpoznawanie celów i szybsze przetwarzanie informacji, ale jednocześnie wprowadzają możliwość masowych incydentów ostrzału własnych pozycji jeśli algorytmy sztucznej inteligencji doświadczą awarii lub zostaną skompromitowane przez wrogie ataki cybernetyczne. Perspektywa w pełni autonomicznych robotów bojowych podejmujących decyzje o życiu i śmierci bez nadzoru ludzkiego przedstawia scenariusze gdzie ogień z własnych pozycji może wystąpić na skalę i z szybkością całkowicie bezprecedensową w ludzkiej historii.

Kiedy wróg nosi ten sam mundur

Najbardziej niepokojącą kategorią ognia z własnych pozycji są celowe zabójstwa w ramach własnych sił – incydenty gdzie psychologiczne załamanie stres bojowy lub konflikty interpersonalne prowadzą do intencjonalnego morderstwa zamaskowanego jako przypadkowy ostrzał własnych pozycji. Systemy sprawiedliwości wojskowej wszystkich nowoczesnych armii udokumentowały tysiące przypadków gdzie śledztwo ujawniło że rzekomy incydent ostrzału własnych pozycji był faktycznie fragmentacją – celowym zabiciem oficera lub kolegi żołnierza.

Podczas wojny w Wietnamie amerykańskie wojsko oficjalnie uznało ponad osiemset incydentów fragmentacji, ale organizacje weteranów szacują rzeczywistą liczbę bliżej dwóch do trzech tysięcy przypadków. Te incydenty typowo obejmowały szeregowych zabijających własnych oficerów których postrzegali jako niekompetentnych lub niebezpiecznych, ale również obejmowały zabójstwa z zemsty, eliminację świadków zbrodni wojennych, oraz przypadki gdzie żołnierze zabijali kolegów z powodu osobistych sporów dotyczących pieniędzy, kobiet lub narkotyków.

Rozróżnienie między prawdziwym ogniem z własnych pozycji a celową fragmentacją jest niezwykle trudne, ponieważ oba występują w chaotycznych środowiskach bojowych gdzie dowody kryminalistyczne są rzadkie i świadkowie mogą mieć motywы do ukrywania prawdy. Śledczy wojskowi często stoją przed niemożliwym zadaniem określenia czy konkretny incydent był tragiczną pomyłką czy kalkulowanym morderstwem, szczególnie gdy dowody fizyczne zostają zniszczone przez kolejne działania bojowe lub czynniki środowiskowe.

Przyszłość wojny bez przyjaciół

Rozwój technologii wojskowych zmierza w kierunku coraz większej automatyzacji i coraz mniejszego bezpośredniego kontaktu między żołnierzami, co teoretycznie powinno redukować tradycyjne formy ognia z własnych pozycji. Jednak ta sama technologia wprowadza nowe formy tego problemu – cyber warfare może prowadzić do przejęcia kontroli nad własnymi systemami uzbrojenia, sztuczna inteligencja może błędnie klasyfikować cele, a walka w cyberprzestrzeni może sprawić że samo pojęcie „przyjaciel” i „wróg” stanie się płynne i nieprzewidywalne.

Współczesne konflikty coraz częściej charakteryzują się obecnością wielu różnych sił na tym samym terytorium – regularne armie, jednostki specjalne, kontraktory prywatni, sojusznicy lokalni, siły pokojowe oraz organizacje humanitarne – wszystkie operujące według różnych zasad prowadzenia ognia i różnych systemów identyfikacji. W takim środowisku tradycyjne rozróżnienie między „swoimi” a „obcymi” staje się coraz bardziej problematyczne, a prawdopodobieństwo tragicznych pomyłek wzrasta wykładniczo.

Może najbardziej przerażającą perspektywą jest możliwość że w przyszłych konfliktach ogień z własnych pozycji stanie się nie przypadkową tragedią, ale celową taktyką – gdzie strony konfliktu będą używać zaawansowanych technologii do maskowania ataków na wrogie siły jako przypadkowy ostrzał z własnych pozycji, tworząc nowy wymiar warfare gdzie najbardziej niebezpiecznym wrogiem może okazać się ten, który nosi taki sam mundur jak ty.

FAQ