Wieluń, 1 września 1939 – miasto, które śpi, gdy spada pierwsza bomba

Była czwarta czterdzieści rano albo piąta czterdzieści – historycy toczą spór o tę godzinę do dziś, a rozbieżność wynika z odmiennych systemów czasu letniego stosowanych wówczas w Polsce i w Niemczech. Bez względu na to, która wersja jest bliższa prawdy, pewne jest jedno: kiedy bombowce nurkujące Junkers Ju 87 z I dywizjonu 76. pułku zatoczyły pierwsze kręgi nad Wieluniem, miasto spało. Żadnych wojsk, żadnej artylerii przeciwlotniczej, żadnej obrony. Spokojne 15-tysięczne miasteczko, oddalone o 20 kilometrów od granicy z Niemcami, bez najmniejszego znaczenia militarnego.

Bomby nie poczekały na przebudzenie mieszkańców.

Miasto otwarte

Wieluń w 1939 roku był powiatowym centrum województwa łódzkiego. Nie posiadał zakładów przemysłowych o znaczeniu strategicznym. Nie przebiegały przez niego kluczowe szlaki komunikacyjne. Nie stacjonowało w nim wojsko – choć w dokumentach Armii „Łódź” pojawia się wzmianka o sztabie 28. Dywizji Piechoty, to zarówno polskie, jak i późniejsze zagraniczne badania potwierdzają, że 1 września w mieście nie było regularnych oddziałów. Niemcy dysponowali co najwyżej nieaktualnymi danymi wywiadowczymi, które przez część historyków traktowane są jedynie jako pretekst, a nie rzeczywiste uzasadnienie ataku.

Prawdopodobna hipoteza, którą stawia m.in. dr Mateusz Piątkowski z Uniwersytetu Łódzkiego, jest okrutna w swojej logice: Wieluń mógł zostać wybrany właśnie dlatego, że był bezbronny. Bombowce nurkujące Junkers Ju 87 – słynne „sztukasy” – stanowiły wówczas nowy rodzaj broni, który wymagał przetestowania w warunkach bojowych. Wieluń, całkowicie pozbawiony obrony przeciwlotniczej, był doskonałym poligonem. Lotnicy z I dywizjonu mogli nadlecieć, nurkować, zrzucić bomby i wrócić do bazy bez najmniejszego ryzyka zestrzelenia. Kilku z nich miało już za sobą Guernikę z 1937 roku i służbę w Legionie Condor – doskonale wiedzieli, co robią.

Dowódcą jednostki odpowiedzialnej za pierwsze uderzenie był kapitan Walter Siegel. Jego przełożonym – generał Wolfram von Richthofen, ten sam człowiek, który kilka lat wcześniej zatwierdzał plany ataku na baskijskie miasto. Von Richthofen przeżył wojnę, a Siegel zginął w 1944 roku. Żaden z nich nie stanął przed sądem za zbrodnię w Wieluniu.

Trzy fale, dziesięć godzin

Bombardowanie nie było jednorazowym atakiem. Terror trwał od wczesnego rana do godziny 14:00 i obejmował co najmniej trzy główne fale nalotów. Cel za każdym razem był ten sam: centrum miasta, rynek oraz dzielnice mieszkalne. W drugiej fali bomby trafiły w szpital powiatowy – wyraźnie oznakowany czerwonym krzyżem i doskonale widoczny z powietrza. Zginęło co najmniej 26 pacjentów, dwie siostry zakonne i cztery pielęgniarki. Nalot na szpital stanowił szczególnie jaskrawe złamanie konwencji haskiej z 1907 roku, kategorycznie zakazującej atakowania obiektów sanitarnych.

W wyniku kilkugodzinnego bombardowania centrum miasta zostało zniszczone w 75 procentach. Na Starym Rynku ocalał jedynie gmach Kolegium Pijarów. Szacunki dotyczące ofiar są rozbieżne i przez dekady budziły historyczne kontrowersje. IPN w 2004 roku podał liczbę 127 potwierdzonych ofiar bezpośrednio w mieście, zaznaczając jednocześnie, że ostateczny bilans mógł być wyższy – część ciał pogrzebano bowiem w masowych grobach bez żadnej ewidencji, a tysiące mieszkańców uciekło z płonącego miasta jeszcze w trakcie nalotów. Liczba ponad 1200 zabitych, która przez lata pojawiała się w oficjalnych komunikatach, dotyczy prawdopodobnie terytorium całego powiatu wieluńskiego, a nie tylko samego miasta.

Zapomnienie przez dekady

To, co działo się z pamięcią o Wieluniu w pierwszych powojennych dekadach, jest równie wstrząsające jak samo bombardowanie. Tragedia została po prostu zapomniana. Niemcy, którzy zajęli zrujnowane miasto już 2 września, nie byli zainteresowani upowszechnianiem informacji o własnej zbrodni. Skala zniszczeń nie dotarła również w czasie kampanii wrześniowej do władz polskich, rozpaczliwie skupionych na walce frontowej. Po wojnie Wieluń przez lata pozostawał w cieniu Westerplatte i Warszawy – symboli, które znacznie lepiej pasowały do narodowej narracji o zbrojnym oporze.

Pierwsza tablica upamiętniająca ofiary bombardowania pojawiła się w Wieluniu dopiero w 1959 roku – równe dwie dekady po wydarzeniu. Szersze zainteresowanie tematem przyniosły dopiero badania prof. Tadeusza Olejnika, wieloletniego dyrektora Muzeum Ziemi Wieluńskiej, który przez lata metodycznie gromadził dokumenty, relacje świadków i archiwalia, zarówno polskie, jak i niemieckie. To głównie jego determinacji zawdzięczamy fakt, że tragedia Wielunia w ogóle zaistniała w ogólnopolskiej świadomości.

Przełomem był rok 1989. W zachodnioniemieckich mediach ukazał się wówczas film dokumentalny autorstwa dziennikarza Joachima Trenknera, który dotarł do żyjących świadków i odtajnionych dokumentów. Dziesięć lat później jego głośny tekst „Wieluń, czwarta czterdzieści” został opublikowany na łamach „Tygodnika Powszechnego”. Przy okazji 60. rocznicy wybuchu wojny w 1999 roku miasto zaczęło wreszcie pojawiać się w głównych wydaniach mediów, a debata historyków o tym, czy to właśnie tutaj zaczęła się II wojna światowa, nabrała należnego jej tempa.

Polska Guernica i spór o pierwszeństwo

Porównanie z Guerniką – baskijskim miastem zbombardowanym przez Legion Condor i włoskie lotnictwo w 1937 roku – stanowi w literaturze historycznej stały punkt odniesienia. Obie miejscowości były cywilnymi celami pozbawionymi znaczenia militarnego. Obie zostały zaatakowane z powietrza bez najmniejszego ostrzeżenia. W obydwu przypadkach część lotników uczestniczących w rzezi to dosłownie ci sami ludzie. Guernica stała się nieśmiertelnym symbolem dzięki słynnemu obrazowi Picassa i szerokiemu odbiciu w ówczesnej prasie. Wieluń przez dekady nie miał swojego Picassa ani zagranicznych korespondentów wojennych – stąd tak odmienne i wyboiste drogi do historycznej pamięci.

Spór o to, czy Wieluń został zbombardowany chronologicznie „przed Westerplatte”, wciąż trwa wśród badaczy i prawdopodobnie nigdy nie zostanie ostatecznie rozstrzygnięty ze względu na rozbieżności w dokumentacjach. Nie ma to jednak żadnego znaczenia dla oceny moralnej i prawnej tego zdarzenia. Profesor Witold Kulesza z IPN jednoznacznie określił bombardowanie Wielunia jako pierwszą niemiecką zbrodnię wojenną II wojny światowej, niezależnie od aptekarskiej kolejności minut.

Co roku w Wieluniu odbywają się oficjalne uroczystości upamiętniające 1 września. Centrum pamięci o tamtych wydarzeniach pozostaje Muzeum Ziemi Wieluńskiej, a wojenny kontekst historyczny wpisał się głęboko w tożsamość miasta i powiatu. Bieżące życie regionu – wydarzenia, inwestycje, sport i kulturę – śledzi dziś m.in. lokalny portal INFO Wieluń, który kontynuuje tradycję dokumentowania tego, co dzieje się w mieście o tak trudnej, nieoczywistej historii.

Wieluń dziś – co zostało z tamtego centrum

Śródmieście Wielunia zostało po wojnie odbudowane, jednak jego charakter przestrzenny różni się od tego z 1939 roku. Stary Rynek, przy którym ocalało wyłącznie XVII-wieczne Kolegium Pijarów, jest dziś miejscem spacerów i wydarzeń plenerowych. W mieście zachowały się fragmenty dawnych murów obronnych, kolegiata pod wezwaniem Bożego Ciała oraz kilka innych zabytkowych obiektów, które przetrwały wojenną pożogę lub zostały zrekonstruowane.

Muzeum Ziemi Wieluńskiej gromadzi bogate ekspozycje poświęcone zarówno prehistorii regionu, jak i bezpośrednio wydarzeniom z 1939 roku. Stanowi ono jeden z najważniejszych punktów na edukacyjnej i historycznej mapie województwa łódzkiego.

W 2019 roku, w okrągłą 80. rocznicę bombardowania, w sąsiedztwie centrum odsłonięto nowy pomnik upamiętniający ofiary. Uroczystości z udziałem najwyższych władz państwowych i zagranicznych dyplomatów były jedną z największych tego rodzaju ceremonii w historii miasta. Wieluń – przez całe dekady zapomniany – jest dziś miejscem, które coraz wyraźniej i głośniej upomina się o swoje należne miejsce w polskiej i europejskiej pamięci historycznej.

FAQ