Zamknięty w sobie – o życiu wewnętrznym w świecie zewnętrznym

Istnieje szczególny rodzaj paradoksu w tym, jak postrzegamy ludzi zamkniętych w sobie. Z jednej strony, kultura masowa celebruje ekstrawersję, dzielenie się każdym aspektem życia w mediach społecznościowych, nieustanną komunikację i widoczność. Z drugiej – podziwiamy tajemniczych bohaterów filmowych, intrygujących artystów żyjących na marginesie społeczeństwa czy milczących mędrców, których wewnętrzne życie wydaje się niezmierzone i głębokie. Zamknięcie w sobie jest więc jednocześnie stygmatyzowane jako przejaw nieumiejętności społecznych i romantyzowane jako znak wyjątkowej głębi.

W epoce, która wymaga od nas nieustannego ujawniania się – myśli, emocji, doświadczeń – samo pojęcie życia wewnętrznego staje pod znakiem zapytania. Czy wciąż możemy mówić o przestrzeni intymnej, niedostępnej dla innych, gdy technologia i kultura zachęcają nas do ciągłego eksponowania siebie? Czy zamknięcie w sobie jest dziś formą oporu, strategią przetrwania, czy może przejawem autentyczności w świecie pozorów?

Ten esej jest próbą przyjrzenia się fenomenowi życia wewnętrznego nie jako patologii wymagającej korekty, ale jako fundamentalnemu wymiarowi ludzkiego doświadczenia. To spojrzenie na wartość zamknięcia w sobie w czasach, które zdają się cenić przede wszystkim to, co widoczne, głośne i łatwo dostępne. To pytanie o to, co tracimy – jako jednostki i jako społeczeństwo – gdy przestrzeń intymna kurczy się pod presją nieustannej ekspozycji.

Genealogia życia wewnętrznego

Historia zamknięcia w sobie jest równie stara jak historia ludzkiej świadomości. Już w starożytnych kulturach znajdziemy ślady fascynacji wewnętrznym wymiarem człowieka – od delfickiej maksymy „poznaj samego siebie” po wschodnie tradycje medytacyjne. Życie wewnętrzne rozumiano jako przestrzeń dialogu z samym sobą, obszar poza społecznymi maskami i rolami, gdzie człowiek może spotkać się z prawdą o sobie.

Zamknięcie w sobie zmieniało swoje znaczenie wraz z ewolucją kultur i społeczeństw. W tradycji monastycznej było warunkiem spotkania z boskością, w romantyzmie – źródłem twórczej oryginalności, w psychoanalizie – obszarem nieświadomych konfliktów wymagających rozpoznania. Każda epoka proponowała inną interpretację wewnętrznego życia, ale rzadko kwestionowano samą jego wartość i konieczność.

Dopiero nowoczesność, a szczególnie jej późna faza, przyniosła radykalną zmianę w postrzeganiu zamknięcia w sobie. W społeczeństwie spektaklu, by użyć terminu Guy Deborda, wartościowe staje się przede wszystkim to, co widoczne. Życie wewnętrzne zaczyna być postrzegane jako problem – bariera w komunikacji, przeszkoda w budowaniu relacji, źródło nieporozumień. Psychologia popularna proponuje niezliczone metody „otwierania się”, przełamywania barier, wyrażania emocji – jakby sama intymność wewnętrznego doświadczenia była czymś, co należy przezwyciężyć.

Zamknięcie w sobie w tym kontekście nabiera charakteru pejoratywnego – kojarzy się z nieśmiałością, zahamowaniem, niezdolnością do nawiązywania zdrowych relacji. A jednak, paradoksalnie, równolegle do tej tendencji narasta tęsknota za autentycznym doświadczeniem wewnętrznym – widoczna w popularności praktyk mindfulness, medytacji czy poszukiwaniu „prawdziwego ja” pod warstwami społecznych konwencji.

Topografia wewnętrznej przestrzeni

Czym właściwie jest owo „życie wewnętrzne”, o którym mówimy? Fenomenologicznie rzecz ujmując, to przestrzeń subiektywnego doświadczenia niedostępna bezpośrednio dla innych – myśli, emocje, wrażenia, wspomnienia, marzenia, które składają się na niepowtarzalną konstelację naszego bycia w świecie. To obszar, w którym jesteśmy jednocześnie obserwatorem i obserwowanym, podmiotem i przedmiotem własnej refleksji.

Zamknięcie w sobie oznacza w tym kontekście nie tyle odcięcie się od świata zewnętrznego, co zachowanie pewnej autonomii wewnętrznej przestrzeni. To zdolność do bycia ze sobą, do prowadzenia wewnętrznego dialogu, do przeżywania i przetwarzania doświadczeń bez konieczności natychmiastowego dzielenia się nimi. To umiejętność bycia samemu ze sobą – która, jak zauważał Hannah Arendt, jest warunkiem prawdziwego myślenia.

Warto zaznaczyć, że topografia życia wewnętrznego nie jest jednorodna – obejmuje zarówno obszary jasne, dostępne świadomej refleksji, jak i ciemne zakamarki nieświadomości, które poznajemy jedynie poprzez ich przejawy w snach, pomyłkach, symptomach. Zamknięcie w sobie może być więc zarówno świadomą strategią, jak i nieświadomym mechanizmem obronnym – granica między tymi dwoma aspektami bywa płynna i niejednoznaczna.

Co istotne, życie wewnętrzne nie jest statyczne – nieustannie ewoluuje w dialogu ze światem zewnętrznym, z doświadczeniami, lekturami, spotkaniami z innymi. Zamknięcie w sobie nie oznacza więc hermetycznego odcięcia się od wpływów, ale raczej szczególny sposób ich przetwarzania – wewnętrzną alchemię, która przekształca doświadczenie w osobisty sens.

Zamknięcie w sobie w epoce przejrzystości

Współczesna kultura zdaje się być obsesyjnie zainteresowana transparencją. Od polityków oczekujemy pełnej jawności finansowej, od partnerów – absolutnej szczerości emocjonalnej, od siebie samych – pełnej samoświadomości i zdolności do wyrażania każdego aspektu naszego doświadczenia. Media społecznościowe zamieniają prywatne życie w publiczny spektakl, a rynek pracy wymaga od nas nieustannego „personal brandingu” – kreowania spójnego, atrakcyjnego wizerunku dostępnego dla wszystkich.

W takim kontekście zamknięcie w sobie staje się problematyczne, a nawet podejrzane. Osoba, która nie dzieli się swoimi myślami, emocjami czy doświadczeniami, budzi niepokój – co ukrywa? dlaczego nie chce się otworzyć? czy ma coś do ukrycia? Kultura transparencji nie toleruje białych plam na mapie osobowości – wszystko musi być widoczne, zrozumiałe, dostępne.

Jednocześnie ta sama kultura, która wymaga od nas nieustannego ujawniania się, tworzy warunki, w których autentyczne życie wewnętrzne staje się coraz trudniejsze. Nadmiar bodźców, permanentne rozproszenie uwagi, presja nieustannej produktywności i optymalizacji – wszystko to utrudnia głębszą refleksję, kontemplację, wewnętrzny dialog. Paradoksalnie, im więcej ujawniamy na zewnątrz, tym mniej przestrzeni pozostaje na rozwijanie tego, co wewnętrzne.

Zamknięcie w sobie w epoce przejrzystości nabiera więc charakteru subwersywnego – staje się formą oporu wobec kultury, która nie uznaje granic prywatności i intymności. Chroniąc swoją wewnętrzną przestrzeń, bronimy jednocześnie prawa do nieprzejrzystości, do posiadania aspektów siebie niedostępnych dla innych, do bycia kimś więcej niż sumą widocznych zachowań i deklaracji.

Intymność i ekstymność

Jacques Lacan ukuł termin „ekstymność” (extimité), by opisać paradoksalną relację między tym, co najbardziej wewnętrzne, a tym, co zewnętrzne – wewnętrzne jądro podmiotu jest jednocześnie czymś najbardziej obcym, niedostępnym, „zewnętrznym wobec wnętrza”. To pojęcie pomaga zrozumieć złożoność zamknięcia w sobie – nie jest ono prostym odcięciem wnętrza od zewnętrza, ale szczególną formą ich wzajemnego zapośredniczenia.

Życie wewnętrzne nigdy nie jest całkowicie prywatne – jest ukształtowane przez język, który jest z natury intersubiektywny, przez kulturowe wzorce i społeczne normy, które uwewnętrzniamy. Zamknięcie w sobie nie jest więc ucieczką od społecznego wymiaru egzystencji, ale raczej jego przepracowaniem, indywidualnym przetworzeniem tego, co zbiorowe.

Z drugiej strony, to, co najbardziej intymne, osobiste, może stać się podstawą uniwersalnego doświadczenia – jak w przypadku wielkiej literatury, która poprzez skrajnie subiektywną perspektywę dotyka tego, co wspólne wszystkim ludziom. Zamknięcie w sobie może więc paradoksalnie być drogą do głębszego połączenia z innymi – nie poprzez powierzchowne dzielenie się wszystkim, ale poprzez głębokie przepracowanie doświadczenia, które następnie może zostać zakomunikowane w formie sztuki, myśli, działania.

Ta dialektyka intymności i ekstymności każe nam przemyśleć sam podział na „wewnętrzne” i „zewnętrzne” – granica między nimi jest płynna, dynamiczna, nieustannie negocjowana. Życie wewnętrzne nie jest jakimś esencjalnym jądrem osobowości istniejącym niezależnie od relacji społecznych, ale raczej przestrzenią ich przetwarzania, interpretacji, nadawania im osobistego sensu.

Samotność jako przestrzeń spotkania

Zamknięcie w sobie bywa utożsamiane z samotnością, ale relacja między tymi zjawiskami jest bardziej złożona. Samotność może być zarówno konsekwencją nadmiernego zamknięcia, jak i warunkiem rozwijania bogatego życia wewnętrznego. Jak zauważył Gaston Bachelard, „aby pojąć wartość schronienia, trzeba poznać urok samotnego domu” – metafora ta odnosi się równie dobrze do wewnętrznej przestrzeni, którą każdy z nas zamieszkuje.

Życie wewnętrzne wymaga pewnego rodzaju samotności – nie w sensie izolacji czy alienacji, ale jako przestrzeni spotkania z samym sobą. W kulturze, która demonizuje samotność jako stan patologiczny wymagający natychmiastowego remedium (w postaci towarzystwa, rozrywki, komunikacji), zamknięcie w sobie staje się aktem odwagi – afirmacją wartości bycia ze sobą pomimo społecznej presji nieustannej łączności.

Co istotne, autentyczna samotność nie jest zaprzeczeniem relacji, ale ich warunkiem – tylko osoba, która potrafi być sama ze sobą, może wejść w głęboki kontakt z innym. Martin Buber zwracał uwagę, że prawdziwe spotkanie Ja-Ty wymaga uprzedniego ukonstytuowania się Ja w relacji do siebie. Zamknięcie w sobie jest więc paradoksalnie warunkiem prawdziwego otwarcia – nie jako powierzchownej towarzyskości, ale jako zdolności do autentycznego spotkania.

Współczesna epidemia samotności – paradoksalna w świecie nieustannej łączności – może wynikać właśnie z zaniku umiejętności bycia ze sobą, z niemożności rozwijania życia wewnętrznego w świecie permanentnego rozproszenia. Zamknięcie w sobie jawi się w tym kontekście nie jako przyczyna izolacji, ale jako potencjalne remedium – sztuka bycia ze sobą jako warunek prawdziwego bycia z innymi.

Między ciszą a ekspresją

Jednym z najważniejszych aspektów zamknięcia w sobie jest jego relacja do języka, ekspresji, komunikacji. W kulturze logoreicznej, obsesyjnie gadatliwej, cisza budzi niepokój – jest interpretowana jako brak, niemożność wyrażenia się, blokada. Tymczasem życie wewnętrzne rozwija się właśnie w przestrzeni między słowami, w momentach ciszy, które nie są próżnią, ale pełnią niewyrażalnego doświadczenia.

Wittgenstein zakończył swój „Tractatus” słynnym stwierdzeniem: „O czym nie można mówić, o tym trzeba milczeć”. Zamknięcie w sobie można interpretować jako afirmację tej zasady – uznanie, że pewne aspekty doświadczenia wymykają się werbalizacji, że istnieją wymiary przeżycia, które tracą swoją istotę w momencie przekształcenia w komunikat.

Nie oznacza to, że życie wewnętrzne jest z definicji niewyrażalne – raczej, że jego ekspresja wymaga szczególnych form, które przekraczają dosłowność codziennej komunikacji. Sztuka, poezja, muzyka, taniec – wszystkie te formy wyrazu operują na granicy wyrażalnego i niewyrażalnego, próbując uchwycić to, co wymyka się zwykłemu językowi. Zamknięcie w sobie może być więc nie tyle odmową komunikacji, co poszukiwaniem jej głębszych, bardziej adekwatnych form.

W tym sensie osoba zamknięta w sobie nie jest niema – jest raczej zaangażowana w inny rodzaj dialogu, który wymaga szczególnej uwagi, cierpliwości, zdolności słuchania tego, co wypowiadane nie wprost. Jak pisał poeta Rainer Maria Rilke: „Większość zdarzeń jest niewyrażalna; rozgrywają się w przestrzeni, gdzie nigdy nie postało słowo”. Zamknięcie w sobie można postrzegać jako uznanie tej prawdy – jako szacunek dla niewyrażalnego wymiaru doświadczenia.

Zamknięcie w sobie jako strategia przetrwania

Życie wewnętrzne nie jest jedynie filozoficznym luksusem – dla wielu osób zamknięcie w sobie stanowi podstawową strategię przetrwania w świecie, który jawi się jako wrogi, niezrozumiały czy przytłaczający. Osoby wysokowrażliwe, neurodywergentne czy straumatyzowane często rozwijają bogatą wewnętrzną przestrzeń jako formę schronienia przed nadmiarem bodźców, społecznych oczekiwań czy potencjalnych zagrożeń.

W tym kontekście krytyka zamknięcia w sobie jako patologii czy problemu do rozwiązania okazuje się nie tylko nietrafiona, ale potencjalnie szkodliwa – odbiera bowiem wartość mechanizmom adaptacyjnym, które umożliwiają funkcjonowanie w trudnych warunkach. Życie wewnętrzne może być formą oporu wobec opresyjnych norm, sposobem zachowania własnej integralności w toksycznym środowisku, przestrzenią autonomii w sytuacji zależności.

Jednocześnie, zamknięcie w sobie może przybierać formy dysfunkcyjne – kiedy staje się nie tyle świadomym wyborem, co przymusem; nie strategią adaptacyjną, ale symptomem cierpienia; nie przestrzenią wolności, ale więzieniem. Granica między ochronnym wycofaniem a patologiczną izolacją bywa trudna do wyznaczenia i zależna od kontekstu – to, co w jednych okolicznościach jest zdrową reakcją, w innych może być przejawem problemu.

Warto jednak podkreślić, że samo istnienie bogatego życia wewnętrznego nie jest patologią – przeciwnie, stanowi fundament psychicznego zdrowia, resilience i zdolności do nadawania sensu doświadczeniu, nawet w najtrudniejszych okolicznościach. Jak pokazują badania nad więźniami obozów koncentracyjnych czy osobami przeżywającymi skrajne traumy, to właśnie zdolność do podtrzymania wewnętrznej przestrzeni – wyobraźni, refleksji, dialogu z sobą – często stanowi kluczowy czynnik przetrwania.

Cyfrowa intymność i jej paradoksy

Epoka cyfrowa radykalnie zmieniła warunki życia wewnętrznego. Z jednej strony, technologia oferuje bezprecedensowe możliwości ekspresji, dokumentowania własnych myśli, dzielenia się nimi w sposób kontrolowany. Z drugiej – stwarza środowisko permanentnego rozproszenia, w którym głębsza refleksja czy koncentracja stają się coraz trudniejsze.

Zamknięcie w sobie w przestrzeni cyfrowej przybiera szczególne formy. Media społecznościowe paradoksalnie umożliwiają jednoczesne ujawnianie i ukrywanie – możemy dzielić się szczegółami życia, pozostając emocjonalnie zdystansowani; możemy tworzyć starannie wystylizowaną personę publiczną, chroniąc jednocześnie to, co najbardziej intymne. Ta selektywna transparencja tworzy nowy rodzaj ekstymności – wystawiamy na widok publiczny to, co wydaje się prywatne, ale jednocześnie ukrywamy sam mechanizm tej ekspozycji.

Życie wewnętrzne w epoce cyfrowej narażone jest na szczególne zagrożenia – algorytmizację intymności, komercjalizację uwagi, fragmentaryzację doświadczenia. Aplikacje do medytacji, dzienniki nastroju, platformy do „personal development” – wszystkie one proponują zinstytucjonalizowane, ustandaryzowane formy pracy z sobą, które mogą zarówno wspierać, jak i zawłaszczać przestrzeń wewnętrznej autonomii.

Jednocześnie jednak technologia stwarza nowe możliwości kultywowania życia wewnętrznego – od cyfrowych narzędzi wspierających refleksję, przez dostęp do bogactwa kulturowych zasobów, po możliwość tworzenia wirtualnych wspólnot praktyki skupionych wokół rozwijania świadomości. Zamknięcie w sobie nie musi oznaczać odrzucenia technologii, ale raczej świadome, intencjonalne jej wykorzystanie w służbie wewnętrznego rozwoju.

Szczególnie interesującym fenomenem jest cyfrowa intymność – paradoksalna bliskość, jaka może powstać między osobami dzielącymi się głębokimi aspektami swojego doświadczenia w przestrzeni wirtualnej. Wbrew stereotypowi o powierzchowności relacji internetowych, niektóre badania sugerują, że anonimowość i zapośredniczenie komunikacji mogą sprzyjać dzieleniu się treściami, które trudno byłoby ujawnić w bezpośrednim kontakcie. Życie wewnętrzne znajduje więc nowe kanały ekspresji – nie zawsze publiczne i spektakularne, często w niszowych, półprywatnych przestrzeniach sieci.

Polityka zamknięcia w sobie

Wbrew pozorom, życie wewnętrzne ma wymiar polityczny. W społeczeństwie, które Byung-Chul Han określa mianem „społeczeństwa przejrzystości”, sama ochrona wewnętrznej przestrzeni staje się aktem politycznego oporu wobec mechanizmów nadzoru, kontroli i komodyfikacji każdego aspektu ludzkiego doświadczenia. Zamknięcie w sobie jawi się jako odmowa uczestnictwa w ekonomii uwagi, która przekształca każdy przejaw podmiotowości w towar.

Hannah Arendt, analizując relację między życiem prywatnym a publicznym, wskazywała na konieczność zachowania obu tych sfer – całkowita transparencja prowadzi do zaniku zarówno autentycznej prywatności, jak i prawdziwej sfery publicznej, która wymaga świadomych, refleksyjnych podmiotów zdolnych do samodzielnego osądu. Życie wewnętrzne jest w tym sensie warunkiem prawdziwego obywatelstwa – tylko osoba zdolna do niezależnej refleksji może opierać się propagandzie, manipulacji, presji konformizmu.

Jednocześnie polityczny wymiar zamknięcia w sobie ujawnia jego ambiwalencję – może ono być zarówno formą oporu wobec totalizujących tendencji władzy, jak i ucieczką od odpowiedzialności, wycofaniem z zaangażowania w kształtowanie wspólnej rzeczywistości. Ta napięcie między wewnętrzną autonomią a publicznym zaangażowaniem stanowi jedno z kluczowych wyzwań dla osób ceniących życie wewnętrzne – jak zachować wierność własnemu doświadczeniu, nie popadając w solipsyzm? jak uczestniczyć w sferze publicznej, nie tracąc wewnętrznej integralności?

Polityka intymności obejmuje także kwestie związane z tym, komu społecznie „wolno” się zamknąć. Przywilej chronienia swojej wewnętrznej przestrzeni nie jest równo dystrybuowany – osoby marginalizowane często doświadczają przymusu ujawniania, tłumaczenia się, legitymizowania swoich doświadczeń. Zamknięcie w sobie może być więc postrzegane także jako przywilej społeczny, dostępny głównie tym, których podmiotowość nie jest kwestionowana. Równocześnie jednak może być strategią przetrwania dla grup opresjonowanych – formą zachowania godności i autonomii w warunkach strukturalnej przemocy.

W stronę etyki życia wewnętrznego

Zamknięcie w sobie, jak każdy wymiar ludzkiego doświadczenia, ma swój wymiar etyczny. Nie chodzi tu o proste wartościowanie – uznanie go za dobre lub złe – ale o refleksję nad tym, jak kultywować życie wewnętrzne w sposób, który służy rozwojowi jednostki i nie szkodzi wspólnocie. Jak znaleźć równowagę między ochroną własnej intymności a otwartością na innych? Jak rozwijać wewnętrzną autonomię, nie popadając w narcystyczne samozaabsorbowanie?

Życie wewnętrzne wymaga szczególnego rodzaju troski – nie jest dane raz na zawsze, ale musi być nieustannie pielęgnowane, chronione, rozwijane. Wymaga to świadomego kształtowania warunków – zarówno materialnych, jak i psychologicznych – sprzyjających refleksji, kontemplacji, wewnętrznemu dialogowi. Zamknięcie w sobie nie jest więc stanem, ale praktyką – wymaga dyscypliny, uwagi, zaangażowania.

Jednocześnie etyka życia wewnętrznego musi uwzględniać jego relacyjny wymiar – wpływ, jaki nasze zamknięcie ma na innych, na wspólnoty, których jesteśmy częścią. Nie chodzi tu o podporządkowanie wewnętrznej autonomii zewnętrznym oczekiwaniom, ale o świadomość, że sposób, w jaki kultywujemy naszą intymność, ma konsekwencje wykraczające poza nas samych. Zamknięcie w sobie nie musi oznaczać egoizmu – może być warunkiem głębszej, bardziej autentycznej troski o innych, opartej nie na powierzchownej reaktywności, ale na głębokim zrozumieniu i empatii.

Warto też zwrócić uwagę na etyczny wymiar samej refleksji nad życiem wewnętrznym – próba jego teoretyzowania, opisywania, analizowania zawsze niesie ryzyko redukcji, uprzedmiotowienia, zawłaszczenia. Zamknięcie w sobie wymyka się prostym kategoryzacjom – jest zawsze bogatsze, bardziej złożone, bardziej nieuchwytne, niż jesteśmy w stanie wyrazić. Etyka życia wewnętrznego musi więc obejmować także szacunek dla jego tajemnicy, dla tego, co niewyrażalne – uznanie, że nie wszystko musi i powinno być ujawnione, wyjaśnione, zrozumiane.

Zakończenie: W obronie nieprzejrzystości

Życie wewnętrzne, ze swoją niejednoznacznością, złożonością i nieprzejrzystością, stanowi szczególną wartość w świecie dążącym do algorytmicznej optymalizacji każdego aspektu ludzkiego doświadczenia. Zamknięcie w sobie nie jest wadą wymagającą korekty, ale fundamentalnym wymiarem człowieczeństwa – przestrzenią, w której kształtuje się nasza zdolność do refleksji, wyobraźni, nadawania sensu.

Ochrona tej wewnętrznej przestrzeni nie jest egoistycznym przywilejem, ale egzystencjalną koniecznością – warunkiem zachowania podmiotowości w świecie, który coraz częściej traktuje ludzkie doświadczenie jako zasób do eksploatacji, dane do analizy, towar na sprzedaż. Zamknięcie w sobie jest formą oporu – nie reakcyjnego i destrukcyjnego, ale twórczego i afirmatywnego, opartego na przekonaniu, że istnieją wymiary ludzkiego życia, które wykraczają poza logikę użyteczności, efektywności, transparencji.

Jednocześnie życie wewnętrzne nie jest ucieczką od świata, ale szczególnym sposobem bycia w nim – bardziej świadomym, refleksyjnym, zintegrowanym. Zamknięcie w sobie nie musi oznaczać izolacji – może być warunkiem głębszego, bardziej autentycznego połączenia z innymi, opartego nie na powierzchownej wymianie informacji, ale na prawdziwym spotkaniu osób z ich całą złożonością.

W epoce, która zrównuje wartość człowieka z jego widocznością, produktywnością, zdolnością do nieustannej autoekspresji, afirmacja życia wewnętrznego nabiera charakteru radykalnego – przypomina o wymiarach ludzkiego doświadczenia, które wymykają się kwantyfikacji, optymalizacji, komercjalizacji. Zamknięcie w sobie jest świadectwem tego, że jesteśmy czymś więcej niż sumą naszych publicznych wypowiedzi, polubień, udostępnień – że istnieje w nas przestrzeń nieredukowalna do danych, algorytmów, spektaklu.

Może właśnie w tej nieprzejrzystości, w tej fundamentalnej niepoznawalności drugiego człowieka, kryje się źródło fascynacji, jaką w nas budzi – oraz podstawa szacunku, na jakim może opierać się autentyczna wspólnota.