Dlaczego na Lubomirze stoi obserwatorium? Krótka historia szczytu i nieba

Gdzie w Polsce szukamy obserwatorium astronomicznego? Większość z nas wyobraża sobie białą kopułę dumnie wznoszącą się na tatrzańskim grzbiecie, a nie ukrytą w lesie, z którego nie widać zupełnie nic. Lubomir serwuje dokładnie takie zderzenie z wyobrażeniami. Sam szczyt jest gęsto zalesiony, więc na rozległą panoramę nie ma co liczyć. Za to stoi tam budynek, który od ponad stu lat ma znacznie więcej wspólnego z gwiazdami niż z beskidzkimi widokami.

Zacznijmy od samego szczytu. Lubomir mierzy 904 m n.p.m., a na jego wierzchołku działa Obserwatorium Astronomiczne im. Tadeusza Banachiewicza. Dotrzemy tu czerwonym szlakiem, będącym na tym odcinku fragmentem Małego Szlaku Beskidzkiego. Co ciekawe, z czysto geograficznego punktu widzenia masyw należy do Beskidu Wyspowego, jednak w Koronie Gór Polski figuruje jako najwyższy punkt Beskidu Makowskiego. Taki podwójny adres potrafi wprowadzić trochę zamieszania podczas planowania wycieczki.

Po co obserwatorium na górze?

Cała historia zaczyna się w Krakowie, a dokładnie w głowie astronoma Tadeusza Banachiewicza. Kiedy w 1919 roku objął kierownictwo krakowskiego obserwatorium, szybko doszedł do wniosku, że w mieście nie zobaczy zbyt wiele i potrzebuje stacji terenowej. Wybór padł na wzniesienie oddalone od krakowskiego rynku o 33 km. Statystyki obiecywały tam dobrą pogodę, a nocą nie przeszkadzała miejska łuna ani zanieczyszczenia powietrza. Dla kogoś, kto badał kosmos zza dymiących kamienic, brzmiało to jak wymarzony urlop od miejskich latarni.

Nie chodziło więc o podziwianie krajobrazu, tylko o ciemną noc. Budynek stanął w 1922 roku, a w jego pierwszej wersji zainstalowano dwa refraktory oraz stację meteorologiczną. To świetny dowód na to, jak bardzo nauka ceni sobie spokój na odludziu, nawet jeśli trzeba po niego jechać kilkadziesiąt kilometrów za miasto.

Lubomir w liczbach: wysokość i położenie

W liczbach sprawa wygląda całkiem prosto. Lubomir zajmuje 22. miejsce na liczącej 28 szczytów liście Korony Gór Polski, ma 904 m n.p.m. i 264 m deniwelacji. Samo obserwatorium administracyjnie leży w Węglówce, na terenie gminy Wiśniowa. Pasma górskie mogą się o niego spierać na mapach, ale jedno pozostaje pewne: to bezdyskusyjnie najwyższy punkt w całej okolicy.

Sama nazwa też kryje ciekawą historię. Aż do 1932 roku góra funkcjonowała jako Łysina, a nowe miano zyskała, by uhonorować księcia-dobroczyńcę. Choć urzędnicy nanieśli poprawkę na mapy, stara Łysina wcale nie dała za wygraną w świadomości mieszkańców. Wielu z nich do dziś bez wahania używa dawnego określenia na cały ten grzbiet.

Obserwatorium im. Tadeusza Banachiewicza

Pierwsza stacja i jej odkrycia

Przedwojenna placówka przez kilkanaście lat służyła naukowcom i szybko zapisała się w historii ważnymi odkryciami. Jak przypomina Radio Eska, to właśnie tutaj wypatrzono kometę C/1925 G1 (Orkisz). Lubomir okazał się więc szczytem, który dorzucił swoje trzy grosze do katalogów astronomicznych, zanim turyści zaczęli masowo spacerować tędy z kijkami.

Wojna, zniszczenie i nowy budynek

Tę spokojną pracę przerwała wojna. Obiekt uległ zniszczeniu w 1944 roku, choć jak podaje serwis Odkryj Beskid Wyspowy, pracowników wraz ze sprzętem zdołano wcześniej ewakuować, zanim zabudowania spalono. Na powrót astronomii w to miejsce trzeba było czekać wiele lat. Dzięki społecznemu zaangażowaniu w 2003 roku powstał komitet odbudowy, a nowoczesny budynek oddano do użytku w 2007 roku. Dziś na wyposażeniu znajduje się między innymi w pełni zautomatyzowana kamera Schmidta ze zwierciadłem o średnicy 35 cm oraz teleskop o średnicy 43,2 cm.

Turyści na szlaku i zasady wizyty

Najlepsze w tym wszystkim jest to, że współczesne obserwatorium nie odgrodziło się od świata wysokim murem. Akademickie Centrum Astrolabium UJ podaje, że należy ono do nielicznych placówek w Polsce otwartych dla turystów idących szlakiem. Lokalne media mówią nawet o jedynym takim miejscu w kraju, choć wolałabym trzymać się tej ostrożniejszej wersji.

Jeśli macie ochotę na pokazy nieba, organizuje się je od marca do listopada. Zazwyczaj wypadają w dwie soboty w miesiącu, gdy Księżyc zbliża się do nowiu lub pierwszej kwadry. Podczas wakacji, w lipcu i sierpniu, dochodzą jeszcze piątki, o ile na niebie nie panuje pełnia. Harmonogram potrafi się jednak zmieniać pod wpływem pogody, więc przed wyjściem w góry najlepiej zajrzeć na stronę obiektu.

Dojście z Przełęczy Jaworzyce i z Kudłaczy

Na najkrótszy spacer warto wyruszyć z Przełęczy Jaworzyce. Prowadzący stamtąd czerwony szlak ma mniej niż 3 km i biegnie prosto przez las. Drugi wariant, opisany na stronie szczytu i zaczynający się przy schronisku na Kudłaczach, to dystans około 3,7 km, czyli jakieś 1 godzina 15 minut marszu przy sumie podejść 218 m. Trasa wiedzie znakami czarnymi i czerwonymi przez Łysinę oraz Trzy Kopce, a tuż przed samym podejściem na Lubomir odsłania się ładny punkt widokowy. Ścieżka nie sprawia kłopotów, chociaż po deszczu potrafi być śliska, więc porządne buty górskie na pewno się przydadzą.

Jak patrzeć w niebo bez teleskopu

Czy do podziwiania kosmosu koniecznie trzeba nosić na plecach drogi sprzęt? Zupełnie nie. Wystarczą dwie rzeczy: kawałek ciemnego nieba i odrobina cierpliwości. Ludzkie oczy potrzebują trochę czasu, by przyzwyczaić się do mroku, dlatego lepiej schować do kieszeni telefon z jasnym ekranem. Ktoś przyzwyczajony do miejskich nocy może się mocno zdziwić, jak gęsto robi się na niebie od gwiazd, gdy tylko zgasną latarnie.

Terminy pokazów w obserwatorium nie biorą się z sufitu. Organizatorzy celowo wybierają wieczory wokół nowiu i pierwszej kwadry, z dala od jasnej pełni. Jeśli planujecie własne czuwanie pod gwiazdami, rzućcie okiem w kalendarz i dopasujcie wyjazd do faz Księżyca.

Ciekawostki, które warto zapamiętać

Kilka drobiazgów na drogę powrotną. Dla jednych Lubomir to po prostu kolejna pozycja na liście do odhaczenia, dla innych miejsce spotkania dwóch tradycji: zwykłej wędrówki i podglądania kosmosu. Ta sama góra, która od stu lat pilnuje gwiazd, dziś służy za cel spaceru z psem, rodzinnej wycieczki czy krótkiego resetu po pracy. I ma to swój urok, bo trudno o lepszą scenerię do patrzenia w górę niż szczyt, na którym nie rozprasza nas żaden ziemski widok.

Zanim zapytasz o niebo

Czy na Lubomirze naprawdę jest obserwatorium?

Tak. Obserwatorium Astronomiczne im. Tadeusza Banachiewicza działa od 2007 roku, a pierwsza stacja ruszyła tu w 1922 roku. Obiekt jest udostępniany zwiedzającym, ale przed wejściem dobrze sprawdzić terminy pokazów.

Ile metrów ma Lubomir i czy jest w Koronie Gór Polski?

Lubomir ma 904 m n.p.m. i należy do Korony Gór Polski, gdzie zajmuje 22. miejsce. Formalnie leży w Beskidzie Wyspowym, choć na liście KGP figuruje jako najwyższy szczyt sąsiedniego Beskidu Makowskiego.

Czy na Lubomir da się dojść szlakiem bez specjalnego przygotowania?

Tak, to łatwy cel w tej części Beskidów. Najkrótsza trasa rusza z Przełęczy Jaworzyce czerwonym szlakiem i ma poniżej 3 km. Wariant z Kudłaczy to około 3,7 km, na które potrzeba około 1 godziny 15 minut.

Czy obserwatorium jest otwarte dla osób idących szlakiem?

Według Astrolabium UJ to jeden z nielicznych takich obiektów w Polsce otwartych dla turystów. Pokazy mają jednak konkretny kalendarz, więc przed wycieczką koniecznie sprawdź harmonogram na stronie obiektu.

Dlaczego szczyt nazywa się Lubomir, a nie Łysina?

Do 1932 roku szczyt oficjalnie nazywano Łysiną. Nową nazwę nadano na cześć księcia-dobroczyńcy i przyjęła się na mapach, choć okoliczni mieszkańcy do dzisiaj mówią Łysina na określenie całego tego grzbietu.

Źródła wiedzy

1. Obserwatorium Astronomiczne im. Tadeusza Banachiewicza na Lubomirze (b.d.). Wikipedia. https://pl.wikipedia.org/wiki/Obserwatorium_Astronomiczne_im._Tadeusza_Banachiewicza_na_Lubomirze
2. Akademickie Centrum Astrolabium UJ (b.d.). Obserwatorium Astronomiczne im. Tadeusza Banachiewicza. Astrolabium UJ. https://astrolabium.oa.uj.edu.pl/node/3299
3. Korona Gór Polski (b.d.). Wikipedia. https://pl.wikipedia.org/wiki/Korona_G%C3%B3r_Polski
4. Lubomir (904 m) (b.d.). Odkryj Beskid Wyspowy. https://odkryjbeskidwyspowy.pl/info/119,lubomir-904-m
5. Lubomir. Korona Gór Polski, szlaki, atrakcje (b.d.). Polskie Szlaki. https://www.polskieszlaki.pl/lubomir.htm
6. Lubomir Beskid Makowski (b.d.). Visit Małopolska. https://visitmalopolska.pl/obiekt/-/poi/lubomir-904-metry-nad-poziomem-morza-beskid-makowski
7. Małopolska ma swoje obserwatorium astronomiczne (b.d.). Radio ESKA Kraków. https://krakow.eska.pl/malopolska-ma-swoje-obserwatorium-astronomiczne-to-jedyne-takie-miejsce-w-polsce-galeria-aa-Sfcp-HXo9-bHDP.html