Czy twój czerwony to mój czerwony?

Zatrzymaj się na chwilę. Spójrz wokół siebie i znajdź coś czerwonego. Może to kubek, kwiat za oknem, czy lampka na telefonie. Wyobraź sobie, że stoisz obok przyjaciela i oboje patrzycie na ten sam przedmiot. Oboje powiecie: „czerwony”. Zgodzicie się co do nazwy.

Pytanie, które może przewrócić do góry nogami twoje rozumienie rzeczywistości brzmi:

czy czerwień, którą widzisz ty, to dokładnie ta sama czerwień, którą widzi twój przyjaciel?

Nie chodzi o to czy potraficie nazwać ten kolor. Chodzi o coś znacznie głębszego – o surowe, nieopisywalne doświadczenie „czerwieni”, które rozpala się w twojej świadomości. Czy przyjaciel, patrząc na tę samą rzecz, doświadcza tego samego wewnętrznego spektaklu?

Twój prywatny teatr świadomości

Codziennie przeżywasz miliony momentów świadomości: smak porannej kawy, ciepło słońca na skórze, błękit nieba nad głową. Te doznania są tak bliskie i oczywiste, że rzadko zastanawiasz się nad ich naturą. A jednak kryją w sobie jedną z największych tajemnic istnienia.

Są one całkowicie prywatne i tylko twoje.

Pomyśl o tym przez chwilę. Nikt na świecie – dosłownie nikt – nie może wejść do twojej głowy i poczuć dokładnie tego samego bólu, który czujesz ty, gdy uderzysz się w palec. Nikt nie może doświadczyć tej konkretnej słodyczy, którą ty odczuwasz, gryzając czekoladę. Możesz krzyczeć z bólu, możesz jęczeć z rozkoszy – ale to, co dzieje się w środku twojej świadomości, pozostaje na zawsze zamknięte dla innych.

Qualia – Twoje jest tylko twoje

Filozofowie nazywają te nieprzeniknione, osobiste doznania qualiami. To wszystkie te „surowe” momenty twojej świadomości – ta konkretna smakowitość czekolady, która nie ma odpowiednika w książkach kucharskich, ta bolesność bólu, której nie opisze żaden podręcznik medycyny, czy właśnie ta „czerwonka” czerwieni, która istnieje tylko w twoim umyśle.

Dlatego lekarze musieli wymyślić skale bólu od 1 do 10. Nie dlatego, że brakuje im empatii, ale dlatego, że nie mogą wejść w twoje ciało i poczuć dokładnie tego, co ty czujesz. Twój ból „na 7” może być zupełnie inny od mojego bólu „na 7” – ja mogę odczuwać ostry, pulsujący dyskomfort, a ty tępy, rozlany ucisk. Oboje nazywamy to bólem, oboje oceniamy podobnie, ale sama jakość tego doświadczenia może być radykalnie różna.

Tak samo z czekoladą. Gdy ty i twój przyjaciel jecie tę samą tabliczkę i oboje mówicie „słodka”, zgadzacie się co do przyjemności, ale czy sam smak słodyczy – ta wewnętrzna jakość doznania – jest identyczna? Może twoja słodycz ma w sobie jakąś nutę, której jego nie ma? Może jego ma głębię, której twoja nie posiada? Słowami tego nie opiszesz, bo słowa to tylko etykietki naklejane na doświadczenia.

Skoro twoje doświadczenia są tak nieprzeniknienie prywatne, skąd wiesz, że innych są takie same?

Gdy natura gra w kości z twoimi genami

Wróćmy do kolorów. Coś takiego jak kolor nie istnieje.

To, co nazywasz „czerwienią”, to jedynie fale elektromagnetyczne o długości około 700 nanometrów. Liczby. Fizyka. Cała ta żywa, ciepła, pulsująca czerwień, którą widzisz – ta czerwień, która może sprawić, że zatrzymasz się przed wystawą sklepową, która budzi w tobie wspomnienia, która wydaje ci się tak rzeczywista i oczywista – jest konstrukcją twojego mózgu.

Zatrzymaj się na tej myśli. Ta czerwień istnieje tylko w twojej głowie. W świecie zewnętrznym są tylko bezosobowe fale światła, które wpadają do twoich oczu. To twój mózg tworzy z tych fal spektakl kolorów, który wypełnia twoje życie.

Niewidzialne odcienie rzeczywistości

Twoje oczy mają trzy typy komórek czopków, z których każdy jest wrażliwy na inne długości fal światła. Ale już tutaj, w tej fundamentalnej warstwie percepcji, każdy człowiek jest inny. Badania genetyczne pokazują, że nawet wśród osób o „normalnym” wzroku istnieją znaczące warianty genów odpowiedzialnych za widzenie kolorów.

Wyobraź sobie teraz tę scenę: ty i ktoś obok stoicie przed tą samą czerwoną różą. Ten sam promień światła odbija się od jej płatków i trafia w wasze oczy. Tylko, że w twoim mózgu uruchamia jeden wzorzec aktywności neuronalnej, a w jego mózgu – nieco inny. Dwa różne przedstawienia tej samej rzeczywistości, rozgrywające się jednocześnie w dwóch różnych teatrach świadomości.

Czy widzicie tę samą czerwień? A może każde z was doświadcza swojej własnej, unikalnej wersji tego koloru – wersji tak prywatnej, że nawet gdybyście całe życie próbowali ją sobie opisać, nigdy by wam się to nie udało?

Oto najbardziej zawrotna myśl: nikt nigdy nie powiedział ci, jak powinna wyglądać czerwień. Od pierwszych chwil życia uczono cię tylko, że to, co widzisz, patrząc na krew, na jabłko, na znak stop, nazywa się „czerwony”. Ale samo doświadczenie – ta surowa, niewypowiedziana qualia czerwieni – pozostało twoje i tylko twoje.

Co jeśli, gdy patrzysz na różę i widzisz to, co nazywasz czerwienią, ja patrzę na tę samą różę i doświadczam tego, co ty nazywałbyś niebieskim? A gdy ja patrzę na niebo i widzę to, co nazywam błękitem, ty doświadczałbyś tego, co nazywasz czerwienią?

Nigdy byśmy się o tym nie dowiedzieli. Całe życie nazywalibyśmy te same przedmioty tymi samymi słowami. Mówilibyśmy o „czerwonych różach” i „niebieskim niebie”, zgadzając się co do wszystkiego, a jednocześnie żyjąc w kompletnie różnych światach kolorów.

To nie jest abstrakcyjna gra filozoficzna. To możliwość, która może właśnie dziać się w tej chwili, gdy czytasz te słowa. Możliwe, że każdy człowiek na Ziemi żyje w swojej własnej, nieprzekraczalnie prywatnej wersji rzeczywistości kolorów.

Pomyśl ile twoich najpiękniejszych wspomnień jest związanych z kolorami? Złociste światło zachodu słońca, zieleń pierwszych liści wiosną, błękit oceanu? A co jeśli te kolory, które tak kochasz, istnieją tylko w twojej głowie i nigdy nie istniały nigdzie indziej?

Ludzie, którzy widzą niewidzialne

Concetta Antico maluje obrazy, które zdumiewają innych artystów. Potrafi dostrzec setki odcieni tam, gdzie większość widzi jeden kolor. Kiedy maluje zachód słońca, jej płótno eksploduje subtelnymi różnicami barw, które są dla nas niedostępne.

Antico to tetrachromatyczka – posiada czwarty typ komórek czopków w siatkówce, co pozwala jej rozróżnić około 100 milionów kolorów, podczas gdy przeciętny człowiek widzi około miliona.

Oznacza to, że żyjesz w świecie, gdzie 99% barw jest dla ciebie niewidzialna podczas gdy dla niej tak. Patrzysz na tę samą rzeczywistość co Antico, ale widzisz jej uproszczoną, zubożoną wersję. Ona z kolei postrzegałaby twój świat zapewne jak czarno-biały film.

Szacuje się, że nawet 12% kobiet może mieć genetyczne predyspozycje do tetrachromatyzmu. U niewielkiej części z nich potwierdzono rzeczywiście szersze postrzeganie kolorów, niedostępne dla reszty populacji. Niewykluczone więc, że twoja siostra, matka czy przyjaciółka żyje w świecie o bogatszej palecie barw, nawet o tym nie wiedząc.

To właśnie ten biologiczny mechanizm może leżeć u podstaw popularnego stereotypu, że kobiety widzą więcej kolorów niż mężczyźni – w niektórych przypadkach jest to po prostu prawda.

Ile barw umiera w twoich oczach każdego dnia, nie mogąc się narodzić w twojej świadomości?

Gdy słowa kształtują rzeczywistość: Język jako filtr percepcji

Na drugim końcu świata, w Namibii, żyje plemię Himba. Posiadają tylko kilka nazw kolorów (między 5-8), a ich granice przebiegają zupełnie inaczej niż w naszej kulturze. To, co my nazywamy „zielonym” i „niebieskim”, oni postrzegają jako jeden kolor.

Badacze, pokazując członkom tego plemienia okrąg z 11 zielonymi kwadratami i jednym niebieskim, zaobserwowali, że potrzebowali oni znacznie więcej czasu na znalezienie różnicy. Gdy jednak przedstawiano im 11 kwadratów w odcieniach, które my postrzegamy jako identyczny zielony, Himbowie błyskawicznie wskazywali ten „inny”.

To sugeruje, że sposób, w jaki język kategoryzuje kolory, dosłownie zmienia to, co widzimy. Czy nasze słowa kształtują rzeczywistość na poziomie tak podstawowym jak percepcja? Pomyśl: ile rzeczy w twoim świecie pozostaje niewidzialnymi, bo nie masz słów, żeby je nazwać? To jest dowód na to, jak potężny jest język w kształtowaniu naszego postrzegania.

Rewolucja w twoich oczach: Świat, który tworzysz

Każdego ranka budzisz się i widzisz ten sam świat. Te same kolory, te same kształty. Twoja sypialnia wygląda identycznie jak wczoraj. Wszystko wydaje się tak oczywiste, tak stabilne, tak prawdziwe.

Nauka jednak mówi coś zupełnie innego. Nie widzisz świata. Tworzysz go.

Każdego dnia, twój mózg prowadzi niezwykle skomplikowaną operację konstruowania rzeczywistości. Kolory, które widzisz, to nie właściwości rzeczy – to kreacje twojej świadomości. Twoja percepcja to nie pasywne okno na świat, lecz aktywny, kreatywny proces jego budowania.

I ten sam proces może być inny u każdego człowieka.

Czy to nie jest najbardziej samotna i jednocześnie najbardziej niezwykła myśl, jaką możesz sobie wyobrazić? Może świat, który uważasz za obiektywny i wspólny dla wszystkich, istnieje tylko w twojej głowie.

A jeśli tak, to skąd wiesz, że w czymkolwiek masz rację?

Przyszłość, która zmieni wszystko

Naukowcy intensywnie pracują nad technologiami, które mogą pozwolić dosłownie zobaczyć świat oczami innej osoby. Interfejsy mózg-komputer, które mogłyby przesyłać doświadczenia percepcyjne bezpośrednio z jednego umysłu do drugiego. Wyobraź sobie, że pewnego dnia będziesz mógł „wypożyczyć” wzrok tetrachromata i zobaczyć te 99 milionów kolorów, których teraz nie dostrzegasz.

Możesz też doświadczyć synestezji – widzieć kolory, gdy słyszysz muzykę. Prawdziwe pytanie brzmi: gdybyś mógł doświadczyć mojej „czerwieni”, czy nadal byłbyś sobą? Czy granice twojej tożsamości zacierają się, gdy twoja świadomość wchłania cudze qualia?

Zagadka, która zmienia wszystko

Może nigdy nie poznamy odpowiedzi na pytanie, czy twoja czerwień to moja czerwień. Może to pytanie w ogóle nie ma sensu w kategoriach nauki.

Ale samo jego zadanie zmienia twój sposób patrzenia na świat.

Nagle każde spojrzenie na zachód słońca staje się aktem twórczym. Każdy kolor, który widzisz, to nie odbicie rzeczywistości, lecz jej interpretacja. Ty nie oglądasz świata – ty go tworzysz.

Jeśli każdy z nas żyje w swoim własnym, nieprzeniknionnym wszechświecie doświadczeń, to co to mówi o samotności? O bliskości? O tym, co znaczy dzielić się światem z kimś, kogo kochasz?

Następnym razem, gdy będziesz patrzeć na czerwoną różę, pamiętaj: możliwe, że właśnie doświadczasz czegoś, czego nikt inny w historii wszechświata nigdy nie doświadczył dokładnie tak samo.

Twoja czerwień może być jedyna w swoim rodzaju. Może właśnie w tym tkwi cała magia bycia człowiekiem – w tej nieprzekraczalnej prywatności naszych wewnętrznych światów, która czyni nas tak fascynującymi dla siebie nawzajem.

FAQ

Źródła i inspiracje

• Chalmers, D. (1996). The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory. Oxford University Press.
• Dennett, D. C. (1991). Consciousness Explained. Little, Brown and Company.
• Neitz, J., & Neitz, M. (2011). The genetics of normal and defective color vision. Vision Research, 51(7), 633-651.
• Jameson, K. A., et al. (2001). Richer color experience in observers with multiple photopigment opsin genes. Psychonomic Bulletin & Review, 8(2), 244-261.
• Davidoff, J., et al. (1999). Color categories in a stone-age tribe. Nature, 398(6724), 203-204.
• Ramachandran, V. S., & Hubbard, E. M. (2001). Synaesthesia–a window into perception, thought and language. Journal of Consciousness Studies, 8(12), 3-34.
• Berlin, B., & Kay, P. (1969). Basic Color Terms: Their Universality and Evolution. University of California Press.
• Zeki, S. (1993). A Vision of the Brain. Blackwell Scientific Publications.
• Jordan, G., et al. (2010). The dimensionality of color vision in carriers of anomalous trichromacy. Journal of Vision, 10(8), 12.
• Hurlbert, A. C., & Ling, Y. (2007). Biological components of sex differences in color preference. Current Biology, 17(16), R623-R625.
• Clark, A. (2008). Supersizing the Mind: Embodiment, Action, and Cognitive Extension. Oxford University Press.