Czy dzieci są racjonalne?

Dlaczego trzylatek woli dostać jednego cukierka teraz niż pięć za godzinę? Dlaczego pięciolatka jest święcie przekonana, że jeśli przesypie wodę z wysokiej, wąskiej szklanki do niskiej i szerokiej, to wody będzie mniej? I dlaczego dziecko może przez pół godziny dyskutować o tym, że dinozaury mieszkają w lodówce, używając przy tym logiki, która wprawiłaby w osłupienie każdego prawnika?

Odpowiedź na pytanie, czy dzieci są racjonalne, jest jednocześnie prosta i skomplikowana: nie są racjonalne w sposób, w jaki my rozumiemy racjonalność. Ale może to my nie rozumiemy, czym naprawdę jest racjonalność?

Mały naukowiec w akcji

Obserwowałem kiedyś mojego czteroletniego bratanka, jak przez dwadzieścia minut wrzucał różne przedmioty do wanny, żeby sprawdzić, które pływają, a które toną. Klocek, mydło, gumowa kaczka, metalowa łyżeczka. Za każdym razem najpierw stawiał hipotezę („Myślę, że to będzie pływać”), potem testował, a na końcu wyciągał wnioski („Aha! Ciężkie rzeczy toną!”).

To była czysta metoda naukowa w działaniu. Żaden dorosły naukowiec nie podszedłby do tego problemu bardziej systematycznie.

Alison Gopnik, psycholog rozwojowa z Berkeley, nazywa dzieci „najlepszymi naukowcami na świecie”. Dlaczego? Bo ich umysły są bardziej otwarte na nowe możliwości niż nasze. Gdy dorosły widzi nietypowy rezultat, często go ignoruje lub tłumaczy w ramach tego, co już wie. Dziecko traktuje każdy nietypowy rezultat jako fascynującą zagadkę do rozwiązania.

Logika dziecięcego umysłu

Jean Piaget, szwajcarski psycholog, przez dziesięciolecia obserwował dzieci i doszedł do zaskakującego wniosku: dzieci nie są małymi dorosłymi z niedorozwiniętym myśleniem. One myślą w zupełnie inny sposób.

Weźmy słynny test z zachowaniem substancji. Pokażesz dziecku dwie identyczne szklane butelki wypełnione wodą po brzegi. Dziecko potwierdza, że jest w nich tyle samo wody. Potem przelewasz wodę z jednej butelki do wysokiej, wąskiej rurki. Czteroletniego dziecka pytasz: „Gdzie jest więcej wody?” – i ono wskazuje na rurkę.

Czy to irracjonalne? Z naszej perspektywy – tak. Ale z perspektywy dziecka, które jeszcze nie rozumie zasady zachowania substancji, to całkowicie logiczne. Jeśli wyższa rzecz oznacza „więcej”, to oczywiście w rurce jest więcej wody.

Dziecko nie popełnia błędu w rozumowaniu. Ono operuje na innych zasadach logiki.

Kiedy intuicja jest lepsza od rozumu

Ale czasem ta „dziecięca nieracjonalność” okazuje się mądrzejsza niż dorosła racjonalność. W jednym z eksperymentów dzieci w wieku 3-4 lat radzily sobie lepiej niż studenci uniwersytetu z zadaniem wymagającym lateralnego myślenia.

Problem brzmiał tak: masz pudełko, które gra muzykę, gdy kładziesz na nim określone klocki. Zadanie: odkryj, które klocki uruchamiają muzykę. Dzieci podchodziły do tego zadania bez żadnych założeń, testując wszystkie możliwe kombinacje. Studenci próbowali „myśleć logicznie”, tworząc teorie o tym, dlaczego niektóre klocki działają, a potem testowali tylko te teorie. W rezultacie dzieci były bardziej kreatywne i skuteczne.

Może dziecięca „nieracjonalność” to tak naprawdę większa otwartość na możliwości, które dorośli automatycznie odrzucają?

Mózg, który jeszcze się buduje

Neurobiolodzy odkryli coś fascynującego: dziecięcy mózg ma znacznie więcej połączeń neuronowych niż dorosły. To jak internetowy startup z nieograniczonym budżetem – wszystko jest połączone ze wszystkim, możliwości są nieskończone.

Proces dojrzewania to w dużej mierze „przycięcie” tych połączeń. Mózg pozbywa się tych, które nie są używane, a wzmacnia te najważniejsze. To pozwala nam być bardziej efektywnymi, ale też mniej kreatywnymi.

Kora przedczołowa – ta część mózgu odpowiedzialna za „racjonalne” myślenie, planowanie i kontrole impulsów – u dzieci jest jeszcze niedojrzała. Dlatego dziecko nie potrafi czekać na większą nagrodę czy kontrolować swoich emocji.

Ale może to nie jest wada? Może to właśnie pozwala dzieciom widzieć świat w sposób, który my, dorośli, już utraciliśmy?

Paradoks marshmallow

W słynnym eksperymencie Waltera Mischela dzieci mogły dostać jedną pianki marshmallow od razu lub poczekać 15 minut i dostać dwie. Większość dzieci nie wytrzymywała. Badanie to stało się symbolem tego, że dzieci są „nieracjonalne” – nie potrafią opóźnić gratyfikacji dla większej korzyści.

Ale późniejsze badania pokazały coś ciekawego. Dzieci z biednych rodzin znacznie częściej wybierały natychmiastową nagrodę. Czy to dlatego, że były mniej racjonalne? Czy może dlatego, że z ich doświadczenia wynikało, że obietnice dorosłych często nie są dotrzymywane?

Jeśli nie jesteś pewien, czy dorosły naprawdę wróci za 15 minut z drugą pianką, to wzięcie tej jednej od razu jest całkowicie racjonalną decyzją.

Język jako okno do umysłu

Pamiętam rozmowę z pięcioletnią córką znajomych. Opowiadała mi o swoim „niewidzialnym przyjacielu” – dinozaurze, który mieszka w jej szafie i pomaga jej sprzątać pokój.

Zacząłem bawić się w jej grę: „Ale dinozaury wymarły miliony lat temu” – powiedziałem. „Tak, ale ten jest magiczny” – odpowiedziała bez wahania. „A jak może ci pomagać sprzątać, skoro jest niewidzialny?” „Bo tylko dla dorosłych jest niewidzialny. Dzieci go widzą.”

Czy to irracjonalne? Czy może to po prostu inny sposób rozumienia świata, gdzie granice między możliwym a niemożliwym są bardziej płynne?

Mądrość dziecięcej „głupoty”

Albert Einstein podobno powiedział: „Jeśli chcesz, żeby twoje dzieci były inteligentne, czytaj im baśnie. Jeśli chcesz, żeby były jeszcze bardziej inteligentne, czytaj im jeszcze więcej baśni.”

Może Einstein rozumiał coś, czego my nie rozumiemy. Że ta dziecięca zdolność do myślenia „magicznego” to nie błąd, ale cecha. Że wyobraźnia to nie przeciwieństwo racjonalności, ale jej źródło.

Wszyscy wielcy odkrywcy – od Darwina po Einsteina – musieli w pewnym momencie pomyśleć coś, co ich współcześni uznali za absurdalne. Musieli zachować tę dziecięcą zdolność do zadawania pytań, na które „wszyscy znają odpowiedź”.

Kiedy dorośli są nieracjonalni

A może zamiast pytać, czy dzieci są racjonalne, powinniśmy zapytać: czy dorośli naprawdę są racjonalni?

Kupujemy rzeczy, których nie potrzebujemy, żeby zaimponować ludziom, których nie lubimy. Ignorujemy zmiany klimatu, bo są „za odległe w czasie”. Głosujemy na polityków, którzy mówią nam to, co chcemy usłyszeć, zamiast prawdę a przecież podświadomie czujemy, że jesteśmy robieni w bambuko.

Dorosła „racjonalność” często oznacza po prostu lepsze ukrywanie naszych irracjonalnych motywów za fasadą logiki.

Różne rodzaje inteligencji

Howard Gardner wyróżnił osiem różnych rodzajów inteligencji: logiczno-matematyczną, językową, przestrzenną, muzyczną, kinestetyczną, interpersonalną, intrapersonalną i naturalistyczną.

Dzieci często przewyższają dorosłych w kilku z tych obszarów. Pięciolatek potrafi nauczyć się języka bez podręcznika gramatyki. Trzylatek potrafi rozróżnić setki gatunków dinozaurów. Siedmiolatka potrafi wymyślić piosenkę i zatańczyć do niej jednocześnie.

Może problem nie leży w tym, że dzieci są nieracjonalne, ale w tym, że nasze rozumienie racjonalności jest zbyt wąskie?

Co traciny, dojrzewając?

Kiedyś zastanawiałem się nad tym, dlaczego dzieci zadają średnio 40 000 pytań rocznie, a dorośli… praktycznie wcale. Czy to dlatego, że dorośli już wszystko wiedzą? Czy może dlatego, że przestali być ciekawi?

Pablo Picasso powiedział: „Każde dziecko jest artystą. Problem w tym, jak pozostać artystą, gdy się dorośnie.”

Może podobnie jest z racjonalnością. Każde dziecko jest naukowcem – zadaje pytania, testuje hipotezy, nie boi się być w błędzie. Problem w tym, jak zachować tę otwartość umysłu, gdy nauczymy się już „jak się rzeczy mają”.

Racjonalność czy racjonalizm?

Może różnica nie leży między racjonalnością a nieracjonalnością, ale między racjonalnością a racjonalizmem. Racjonalność to zdolność do rozumowania. Racjonalizm to przekonanie, że rozum jest jedynym źródłem wiedzy.

Dzieci są może mniej racjonalistyczne niż dorośli, ale czy są mniej racjonalne? Czy ich otwartość na różne możliwości, ich gotowość do zmiany zdania w obliczu nowych dowodów, ich naturalna ciekawość – czy to nie są cechy, które powinniśmy nazywać racjonalnymi?

A co, jeśli to, co nazywamy „dorosłą racjonalnością”, to często tylko sztywność myślenia zamaskowana jako mądrość?

Może dzieci są racjonalne w sposób, którego my, dorośli, już nie pamiętamy. I może zamiast uczyć je naszej racjonalności, powinniśmy od nich odzyskać trochę tej dziecięcej mądrości.

Bo w końcu, kto jest bardziej racjonalny – ten, kto przestaje zadawać pytania, czy ten, kto nigdy nie przestaje się dziwić?